home
Goudanet zoekt in
• de catalogi van bibliotheek, streekarchief en museum;
• lokale internetsites;
• Tidinge van die Goude (fulltext);
• de Schatkamer (fulltext);
• landelijke bronnen;
• nieuwsbrieven, publicaties e.d. van Goudse cultuurhistorische organisaties

Volmolens


Dit dossier staat onder redactie van Cor Revet


In het begin van de 17e eeuw was de lakenindustrie de belangrijkste industrie van Gouda, die voor veel werkgelegenheid en welvaart zorgde. Een onderdeel van de lakenproductie was het zogenaamde vollen. In een volkom werd gedurende enkele dagen met blote voeten op het laken getrappeld, waardoor de weefstructuur dichter en vaster werd gemaakt. De lakens werden niet "droog" getrappeld - in de volkom bevond zich ook volaarde en urine. Het vollen was zwaar werk en werd slecht betaald.


[17-08-09] 440-display_2837_640x480.jpg

De Grote Volmolen bij de Punt. Hier in gebruik als Kaaspakhuis


In de loop van de 16e eeuw werd in de lage landen het vollen gemechaniseerd met behulp van paarden- en windmolens, die stampers aandreven. Ook in Gouda werd het vollerswerk gemechaniseerd, maar op een bijzondere wijze. Er werd namelijk gebruik gemaakt van waterkracht. Daar kon de stad gratis over beschikken dankzij het hoogteverschil tussen de Hollandsche IJssel en de stadsgrachten. Zo verrezen er in Gouda twee waterradmolens, die naar hun functie volmolens werden genoemd.


[17-08-09] 440-display_2839_640x480.jpg

Links van de poort de Kleine Volmolen (Veerstal)


De eerste volmolen werd gebouwd aan de Veerstal. Daar bevond zich al in 1414 een duiker die door de IJsseldijk was gegraven en uitkwam op de gracht van de Peperstraat. Boven deze duiker werd in 1620 de zogenaamde Kleine Volmolen in gebruik genomen. Dit was geen traditionele watermolen met het waterrad aan de buitenkant; het waterrad bevond zich binnen het pand. De duiker was 163 cm breed, breder dan het waterrad. Daardoor was er nog ruimte vrij voor langsstromend water dat gebruikt werd voor de doorspoeling van de stadsgrachten. Rond 1625 werd in deze volmolen ook nog een moutmolen gevestigd voor het breken van mout.


[17-08-09] 440-display_2840_640x480.jpg

Het Vollen of trappelen van de lakens in de volkom


Door een opleving van de lakenindustrie wilde het Goudse stadsbestuur in 1630 een tweede volmolen laten bouwen. Zo'n tweede molen kon niet aan de westzijde van de Haven worden bijgeplaatst, omdat dit teveel wateroverlast op de westelijke stadsgrachten zou geven. Daarom werd gezocht naar een lokatie aan de Oostzijde van de Haven. Langs de ruïne van het kasteel werd een nieuwe duiker gegraven die uitkwam op de gracht van de Spieringstraat. Deze duiker was ongeveer 167 cm hoog en 73 cm breed. Boven de duiker en op de resten van het kasteel werd in 1631 de tweede volmolen gebouwd. Een jaar later werd het aantal werktuigen in deze volmolen uitgebreid zodat men er de beschikking had over twaalf volkommen. Vanwege deze grote capaciteit werd het gebouw de Grote Volmolen genoemd.


De twee volmolens gebruikten veel water. Alleen al bij de Grote Volmolen stroomde er 2,5 m3 water per seconde door de duiker de stad in. Vanwege het hoogteverschil met de Hollandsche IJssel, ook bij eb, was het terugbrengen van dit water op deze rivier niet mogelijk. Het water kon dan ook maar één kant op stromen: richting de Gouwe. Dat gaf enorme problemen voor de polders ten noorden van de stad. Door de hoge waterstand op de Gouwe kwam het regelmatig voor dat de polders langs die rivier hun overtollige water niet meer konden lozen. Dit was voor het Hoogheemraadschap van Rijnland de reden om in 1630 de gemeente Gouda voor het Hof van Holland te dagen. De eis van Rijnland was dat alle duikers buiten gebruik moesten worden gesteld. Het verweer van de gemeente was dat men de duikers niet kon missen, zeker omdat ze gebruikt werden voor het noodzakelijke verversen van de stadsgrachten. De beslissing van het Hof was dat het Hoogheemraadschap en de gemeente deze zaak samen moesten oplossen. Dat leidde tot een overeenkomst die werd ondertekend op 6 augustus 1630. Gouda mocht de Kleine Volmolen behouden en de Grote Volmolen bouwen, inclusief de duikers, maar die duikers moesten elk jaar tussen half februari en half mei gesloten blijven. In diezelfde periode zou het schuren van de stadsgrachten maar twee keer per week mogen plaatsvinden.Deze overeenkomst heeft meer dan twee eeuwen gegolden. Op 29 juni 1869 werd zij vervangen door een nieuwe overeenkomst tussen Gouda en Rijnland. In die nieuwe overeenkomst werd bepaald dat de raderen uit de volmolens verwijderd zouden worden, maar dat de duikers in stand mochten blijven voor de verversing van de stadswateren.


Nog voor het eind van de 17e eeuw liep de lakenindustrie zo terug, dat de beide volmolens een andere bestemming kregen. De Kleine Volmolen werd vanaf 1663 gebruikt voor het zagen van hout. Later werd de molen gebruikt voor het beuken van hennep voor de garenindustrie. In 1869 werd deze beukmolen omgebouwd tot stoombeukmolen. In het begin van de 20e eeuw werd het pand door de firma Endenburg gebruikt voor de opslag van scheepsbenodigdheden. Uiteindelijk werd het gebouw in 1941 gesloopt.De Grote Volmolen kwam in gebruik bij een zeemleerbereider en een hennepbeuker. In 1852 werd de volmolen in gebruik genomen als oliemolen. In 1873 werd het pand verkocht aan de koopman Schouten, die het gebouw gebruikte als kaaspakhuis. Anders dan de Kleine Volmolen is de Grote Volmolen behouden gebleven.


De beide volmolenduikers (tegenwoordig de Westelijke Volmolenduiker en de Oostelijke Volmolenduiker genoemd) zijn vandaag de dag nog steeds in gebruik als inlaatduikers. Zo wordt in droge tijden het water in de Goudse binnenstad op peil gehouden.Door de duikers kan ook IJsselwater worden ingelaten om de grachten te verversen; water dat met behulp van het gemaal Mallegatsluis en het Hanepraaigemaal weer op de Hollandsche IJssel wordt geloosd. In 2005 is een deel van de Oostelijke volmolenduiker ingestort. In 2006 is de duiker gerestaureerd.


Bron:

J.H.M. Sloof: De duikers en volmolens te Gouda en de gevolgen daarvan voor Rijnlands waterstaat. In de bundel Waterbeweging rond Gouda van ca. 1100 tot heden, Hoogheemraadschap van Rijnland, 1988.




Warning: include(includes_html/footerlinkjes.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /srv/pimbol/www/dossiers.goudanet.nl/dossiers.php on line 229

Warning: include(includes_html/footerlinkjes.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /srv/pimbol/www/dossiers.goudanet.nl/dossiers.php on line 229

Warning: include() [function.include]: Failed opening 'includes_html/footerlinkjes.php' for inclusion (include_path='.:/var/php5/lib/php') in /srv/pimbol/www/dossiers.goudanet.nl/dossiers.php on line 229
X

nieuwsbrief

Meld je aan voor de digitale nieuwsbrief!